متون فقه ۱

سمستر دوم سال 1387 موسسه تحصیلات عالی کاتب

متون فقه 1 – استاد دانش – مورخ 23/6/1387 – موسسه تحصیلات  عالی کاتب – پوهنحی حقوق – شبانه ب

جهت مزید اطلاعات و کسب دانش ازمنابع ذیل استفاده گردد:

مجله الاحکام العدلیه – چاپ وزارت  عدلیه.

الفقه الاسلامی و ادلته – نوشته داکتر وهبه الزحیلی

کتاب بیع گرفته شده از مذهب حنفی و کتاب لمعه گرفته شده از مذهب جفعری

فقه: jurisprudence

فقه روابط بین انسان وخداوند را بررسی میکند مانند مسائل اخروی  انسانها و استدلال فقه از قرآن و سنت است. 

تعریف علم فقه: عبارت است از علم به احکام شرعی فرعی (عملی) از روی دلایل تفصیلی.

در این علم بر روی این مسائل بحث می شود:

v     در علم به احکام: علم به ذوات، اشیاء و صفات نیست بلکه علم به مسائل احکام شرعی می  باشد.

انواع احکام: 1- حسی 2- عقلی 3- لغوی.

حکم شرعی: خطاب خداوند که به افعال مکلفین تعلق یافته است.

v     شرعی: یعنی شامل احکام حسی، عقلی و لغوی نمی باشد.

v     فرعی ( عملی ): یعنی به اصول عملی و فرعی انسان مربوط می باشد. برعکس اصول دین یا علم کلام یا اصول فقهی.

v     از روی دلایل: که این دلایل بر گرفته شده از کتاب، سنت، اجماع، عقل و قیاس می باشد نه از روی  دلایلی مانندعلم خداوند، علم ملائکه و علم ناشی از وحی. قابل ذکر است  که علم مقلد نیز از  این علم خارج است.

v     تفصیلی.

فقه درلغت به معنی فهم  دقیق می باشد.

موضوع علم فقه:

افعال شخص مکلف می باشد از جهت انجام دادن یا ترک کردن یا تخییر و اباحه.

مباحث اصلی فقه:

Ø      عبادات: تنظیم  روابط فی مابین انسان وخداوند ( اخروی ).

Ø      معاملات: تنظیم روابط فی مابین انسانها درهر دو عرصه فردی و اجتماعی ( دنیوی ). که این بحث نیز دارای احکام ذیل می باشد.

ü      احکام احوال شخصیه: ( مسائل مربوط به فامیل، ازدواج، ارث، طلاق و ...).

ü      احکام مدنی: معاملات به معنای خاص ( تجارت  و بیع ) و معاملات بین افراد.

ü      احکام جزایی: یا فقه العقوبات.

ü      احکام محاکمات مدنی وجزایی: (قضا، دعوا، اثبات  دعوا، شهادت و یمین یا سوگند وقسم.

ü      احکام سیاسی: مباحث مربوط به دولت و حقوق مردم ( خلیفه و امامت).

ü      احکام بین  الملل: مباحث مربوط به حقوق بین دولتها.

ü      احکام مالی و اقتصادی: زکات، خمس و ....

فواید فقه:

امام غزالی میگوید پنج رکن اصلی انسانها است که باید همیشه از آن حفاظت گردد:

1-      مصلحت دین 2 – عقل 3 – نفس 4 – ناموس 5 – مال

 که اینها در مجموع همان فایده  دانستن و بکار بردن علم فقه است.

مذاهب فقهی:

1-      فقه حنفی: امام  ابن حنیفه ( نعمان  ابن ثابت ) 80 – 150 ه.ق

2-      فقه مالکی: مالک ابن عنث 93 – 179

3-      فقه شافعی: محمد ابن ادریس  شافعی 150 – 204

4-      فقه  حنبلی: امام احمد ابن حنبل شیدانی 164 – 241

5-      فقه شیعه امامیه ( جعفری): امام جعفر صادق 82 – 148

6-      فقه زیدیه: زید ابن زین العابدین بن الحسین بن علی  متوفی 122 در یمن مذهب رسمی آن کشور می باشد.

7-      فقه اباضیه: جابر بن زید متوفی 93 ه.ج درکشورهای افریقایی الجزایر – لیبی تونس – عمان

8-      فقه ظاهریه: در اندلس اسپانیا بوده و فعلا پیروانی ندارد.

داکتر وهبه الزحیلی در کتاب معروف خویش به نام الفقه الاسلامی و ادلته میگوید: مذهب جفعری با شافعی بسیار نزدیک است و با دیگر مذاهب نیز تفاوتی در اصل ندارد اما در جزئیات تنها 17 تفاوت دیده می شود.

در سال 1286 ه – ج ترکیه امروز به نام دولت عثمانی بود که قدرت فراوانی داشت و با کشورهای چون انگلیس و روسیه رقابت  میکرد. که در آن زمان کمیته ای تحت ریاست احمد جودت بادشاه و هفت نفر از فقهای آن زمان کتابی را تحت عنوان مجله الاحکام العدلیه  جهت استفاد از احکام و قوانین آن درمحاکم و اصدار حکم نوشته شد که در 1851 ماده و شامل شانزده باب فقهی بوده و تا مدتهای طولانی منبع حقوقی درمحاکم کشورهای اسلامی بود و درافغانستان  نیز  تا قبل از  قانون سال 1342 در محاکم از این کتاب استفاده می شد.

متون فقه مورخ 15/7/1387

عبادت :

عبارت است از عمل محبوب شارع که صحت آن منوط به قصد و قربت است.

انواع عبادت :

Ø      عبادت بدنی محض : مانند نماز – روزه - .....

Ø      عبادت مالی محض : مانند زکات – خمس - ...

Ø      عبادت مالی وبدنی : مانند حج و عمره - .....

معاملات :

عبارت است از روابط بین افراد که اگر تحقق آن مبتنی بر دو طرف باشد عقود، و اگر متکی بر یک طرف باشد ایقاع نامیده می شود.

عقود :

·         عقود اذنی معاوضی : مانند ودیعه – عاریه – هبه - ....

·         معاوضی تعهدی :

Ø      معاوضی تقدیری : یعنی به فرض اینکه سودی حاصل شود عقدی جاری  گردد ( منوط به حصول به یک عمل دیگر ) مانند مزارعه – مساقات – مضاربه - ....

Ø      معاوضی تحققی : یعنی بطور یقین عمل بیع ( داد و  ستد ) تحقق میابد. مانند بیع – اجاره - ....

موضوعات این مبحث

v     عقد:

در فقه عبارت است از تعهد متعاقدین به ارتباط ایجاب وقبول یا التزام متعاقدین و تعهد آنها بر امریست که در واقع عبارت از ارتباط ایجاب یا قبول می باشد.

ماده 497 قانون مدنی  افغانستان.

Ø      "عقد عبارت از توافق دو اراده است به ایجاد یا تعدیل یا نقل یا ازاله حق در حدود قانون.

Ø      به اثر عقد وجایب هر یک از عاقدین در  برابر یکدیگر مرتب میگردد. "

v     ایجاب و قبول :

ایجاب: سخن اول از طرف یکی از عاقدین برای تصرف را گویند.

قبول : سخن دوم  از طرف یکی از عاقدین برای تصرف را گویند.

نوت : اثر  عقد بیع ملکیت می باشد.

v     بیع :

درفقه معامله مال به مال است خواه منعقد باشد و یا غیر منعقد.

ذات بیع : 1 – رکن بیع  که ایجاب و قبول میباشد. 2 – محل یا موضوع بیع که همان مبیعه ( مال یا شی قابل  ارزش ) می باشد.

وصف بیع همان شرط و شروطی است که قبل از عقد میباشد.

ماده 1035 قانون مدنی  افغانستان:

Ø      " عقد بیع عبارت است از تملیک مال از طرف بایع به مشتری درمقابل مالیکه ثمن مبیعه باشد. "

·         بیع صحیح :

همان بیع جایز راگویند و آن بیعی است که از حیث ذات و وصف مشروع باشد ( ذاتاً و وصفاً مشروع باشد).

1.      بیع نافذ :

که خود شامل لازم  و جایز می باشد. و بیعی است که بحق غیر تعلق نداشته باشد.

2.      بیع موقوف :

بیعی است  که متعلق به حق غیر  باشد مانند بیع فضولی.

·         بیع باطل ( غیر منعقد و غیر مشروع ).

آنست که اصلاً صحت ندارد یعنی اصلا مشروع نباشد. یعنی ذاتاً نا مشروع می باشد.

·         بیع فاسد :

ذاتاً مشروع و وصفاً نامشروع می باشد. ( مثال اینکه شخص موتر فروش به شخص دیگری بگوید که یکی از موترهایم را به این قیمت برایت فروختم یا می  فروشم چون اینجا مال ( موتر) مجهول می باشد بیع فاسد است.

ماده 620 قانون مدنی افغانستان:

" عقد فاسد آنست که اصلا مشروع و وصفاً غیر مشروع باشد، بنحویکه اصلا صحیح بوده در رکن و موضوع آن خللی وجود نداشته باشد مگر باعتبار بعضی اوصاف خارجی فاسد باشد. "